Düşler Üzerine 1 (Synesios’tan Tercüme)
muhammed ikbal çifçiEski Yunancadan Çeviren: Muhammed İkbal Çifçi
Önbilgi
Sunesios ya da Synesios, ileri antik dönemde yaşamış ve Hypatia’nın talebesi olmuş bir filozoftur. Yeni Platonculuk’tan ve Gnostik öğretilerden etkilendiği bilinmektedir. Aslında çok dindar olmamasına rağmen 410 yılında Hıristiyan piskoposluğuna seçildiğini biliyoruz. Hypatia’ya en eski referans, bildiğimiz kadarıyla Sunesios’un ölümünden önce kendisine yazdığı bir veda mektubudur. Kireneli Sunesios, Yeni Platoncu öğreti ile Hıristiyan öğreti arasında bir uzlaşı kurmaya çalışır ancak bu ilgisinin güçlü olduğu söylenemez. Burada tercümesini sunduğumuz Latincede De Insomniis Eski Yunanca’da Περι Ενυπνιων başlığını taşıyan bu metnin ise tam olarak ne zaman kaleme alındığı bilinmemektedir. Tercüme doğrudan Eski Yunanca özgün metinden yapılmıştır. Zamanla tamamlanması umulmaktadır. Türkiye’de oldukça az bilinen Sunesios bu vesileyle kısmen de olsa tanıtılmış olacaktır. Tercüme Eski Yunanca metin ile birlikte sunulmuştur.
ΠΕΡΙ ΕΝΥΠΝΙΩΝ
ΠΡΟΘΕΩΡΙΑ
Ἀρχαῖον οἶμαι καὶ λίαν Πλατωνικὸν ὑπὸ προσχήματι φαυλοτέρας ὑποθέσεως κρύπτειν τὰ ἐν φιλοσοφίᾳ σπουδαῖα͵ τοῦ μήτε τὰ μόλις εὑρεθέντα πάλιν ἐξ ἀνθρώπων ἀπόλλυσθαι͵ μήτε μολύνεσθαι δήμοις βεβήλοις ἐκκείμενα. τοῦτο τοίνυν ἐζηλώθη μὲν ὅτι μάλιστα τῷ παρόντι συγγράμματι· εἰ δὲ καὶ τούτου τυγχάνει͵ καὶ τὰ ἄλλα περιττῶς εἰς τὸν ἀρχαῖον τρόπον ἐξήσκηται͵ ἐπιγνοῖεν ἂν οἱ μετὰ φιλοσόφου φύσεως αὐτῷ συνεσόμενοι.
DÜŞLER ÜZERİNE
ÖN-TEORİ
Zannederim felsefedeki en ciddi öğretileri, en tanıdık konular altında gizlenmek çok eski ve Platonik bir yöntemdir. Böylece, çaba ile keşfedilen öğretiler insanlardan tekrar kaybolmayacak, ne de dünyevi kitleler tarafından kirletilecek şekilde yayınlanacaktır. Bu nedenle takdim edilen bu metinde söz konusu bu yöntem şevkle takip edildi. Eğer bu eser antik yöntemlerle her bakımdan uyum içerisinde ise Felsefi bir Doğası olanlar <bu sayede> Kendilerini tanıyacaklardır.
1. Εἰ δέ εἰσιν ὕπνοι προφῆται͵ καὶ τὰ ὄναρ θεάματα τοῖς ἀνθρώποις ὀρέγουσι τῶν ὕπαρ ἐσομένων αἰνίγματα͵ σοφοὶ μὲν ἂν εἶεν͵ σαφεῖς δὲ οὐκ ἂν εἶεν͵ ἢ σοφὸν αὐτῶν καὶ τὸ μὴ σαφές· κρύψαντες γὰρ ἔχουσι θεοὶ βίον ἀνθρώποισιν. ἀπόνως μέν γε τῶν μεγίστων τυγχάνειν θεῖόν ἐστιν ἀγαθόν· ἀνθρώποις δὲ οὐκ ἄρα ἀρετῆς μόνον, ἀλλὰ καὶ πάντων καλῶν ἱδρῶτα θεοὶ προπάροιθεν ἔθηκαν· μαντεία δὲ ἀγαθῶν ἂν εἴη τὸ μέγιστον· τῷ μὲν γὰρ εἰδέναι καὶ ὅλως τῷ γνωστικῷ τῆς δυνάμεως, θεός τε ἀνθρώπου καὶ ἄνθρωπος διαφέρει θηρίου. ἀλλὰ θεῷ μὲν εἰς τὸ γινώσκειν ἡ φύσις ἀρκεῖ· ἀπὸ δὲ μαντείας ἀνθρώπῳ πολλαπλάσιον παραγίνεται τοῦ τῇ κοινῇ φύσει προσήκοντος. ὁ γὰρ πολὺς τὸ παρὸν μόνον οἶδε, περὶ δὲ τοῦ μήπω γενομένου στοχάζεται· ὁ δὲ Κάλχας εἷς ἄρα ἐν ἐκκλησίᾳ τῶν Πανελλήνων μόνος ἠπίστατο, τά τ΄ ἐόντα, τά τ’ ἐσσόμενα, πρό τ’ ἐόντα καὶ Ὁμήρῳ δὲ ἄρα διὰ τοῦτο τῆς τοῦ Διὸς γνώμης ἐξῆπται τὰ τῶν θεῶν πράγματα, ὅτι πρότερος γεγόνει καὶ πλείονα οἶδεν, αὐτῷ δήπου τῷ πρεσβύτερος εἶναι. καὶ γὰρ τὴν ἡλικίαν εἰς τοῦτο οἶμαι συντείνειν τοῖς ἔπεσιν, ὅτι συμβαίνει διὰ τὸν χρόνον πλείω γινώσκειν, ἐπεὶ τὸ γινώσκειν ἦν ἄρα τὸ τιμιώτατον. εἰ δέ τις ὑφ’ ἑτέρων ἐπῶν ἀναπείθεται τὴν ἡγεμονίαν τοῦ Διὸς χειρῶν ἰσχὺν εἶναι λογίζεσθαι, ὅτι, φησί, βίῃ δ’ ὅγε φέρτερος ἦεν, οὗτος φορτικῶς ὡμίλησε τῇ ποιήσει καὶ ἀνήκοός ἐστι τῆς κατ’ αὐτὴν φιλοσοφίας, τοὺς θεοὺς οὐδὲν ἄλλο ἢ νοῦς λεγούσης. ταύτῃ τοι προσπερονᾷ πάλιν τῷ κατ’ ἀλκὴν περιεῖναι, τὸ καὶ γενεῇ πρότερος, τὸν Δία νοῦν λέγων ἀρχεγονώτερον· νοῦ δὲ ἰσχὺς τί ἂν ἄλλο ἢ φρόνησις εἴη; καὶ ὅστις οὖν θεὸς ὢν ἄρχειν ἀξιοῦται θεῶν, νοῦς ὤν, σοφίας περιουσίᾳ κρατεῖ, ὥστε καὶ τὸ βίῃ δ’ ὅγε φέρτερος εἰς ταὐτὸ ἡμῖν τῷ πλείονα οἶδεν ἀνακάμπτει καὶ περιίσταται. διὰ τοῦτο καὶ ὁ σοφὸς οἰκεῖος θεῷ, ὅτι πειρᾶται σύνεγγυς εἶναι τῇ γνώσει καὶ πραγματεύεται περὶ νόησιν, ᾗ τὸ θεῖον οὐσίωται.
1. Eğer, düşler haberler/elçiler[1] ise, insanlara uykuda yayılan gizemli görüntüler[2] onların uyanık <iken gördükleri> görüntülerin bir işaretidir. Çünkü “Tanrılar tarafından gizlenen, insanların yaşamını içerir. (Hesiodos, İşler ve Günler 42) Hem “En Yüce”yi zahmetsizce elde etmek için en azından bir İlahi İyilik var ve hem de insan için yalnızca Erdem değil aynı zamanda güzel olan her şey nezdinde “Tanrıların takdir edilmiş alın teri” var. Böylece Kehanet (μαντεία), En Yüce İyi olacak. Çünkü Tanrı’nın insandan, insanın ise hayvandan farklı olduğu bütünüyle Bilme Yetisi [τῷ γνωστικῷ τῆς δυνάμεως][3] yoluyla kavranan bir şeydir. Ama Tanrının Doğası, bilmesi için yeterlidir. Öte yandan Kehanet ile insanlar müşterek fiziksel doğamızdan çok daha fazlasına ulaşırlar. Çünkü ekseriyet yalnızca şimdiyi bilir, henüz var olmayanla ilgili ise yalnızca tahminde bulunabilirler. Buna göre bütün Yunan Meclisinde en iyi bilen yalnızca Kalxas oldu. “Bu olanlar, olması gerekenler ve daha önce olanlar” (İlyada, I-70). Ve böylece Homeros’a göre bu sayede Tanrıların işleri Zeus’un anlayışına bağlıdır çünkü “O daha önce var oldu ve daha fazlasını bildi” (İlyada 13-355). Hiç şüphesiz Kendilik (kendini bilmek) ihtiyarlara aittir. Dahası bence bu dizelerdeki yaşla ilgili göndermeler daha fazla bilmenin zamanla geldiğini, zira bilmenin en değerli şey olduğunu imlemektedir. Fakat şayet birisi başka dizelerle ikna edilirse Zeus’un liderliğini kollarının gücüyle açıklar; tıpkı Homeros’un “o halde gerçekten güç yoluyla iyi olan” demesinde olduğu gibi. Şu halde bu kişi şiir ile avamca karşılaşmış ve Tanrıların Saf Akıl’dan (νοῦς) başka bir şey olmadığını söyleyen Özsel Felsefeyi (αὐτὴν φιλοσοφίας) hiçbir zaman duymamıştır. Bu anlamda şair, “gücünde üstün oldu” cümlesine “O daha önce oldu” sözünü ekleyerek Zeus, Saf Akıl itibariyle en eskidir demiş olmaktadır. Fakat Saf Akl’ın gücü farkındalıktan başka nedir ki? Ve bu nedenledir ki Tanrı her kim olursa olsun yasalara uygun bir Bilgelik bolluğuyla Saf Akıl sahibi olarak diğer tanrılara hükmetmeye layık olandır. Bu yüzden “Onun hakikaten daha güçlü olan olduğu” ifadesi dönüşerek bizim için “daha fazlasını bilir” anlamına gelir. Ve bu sayededir ki Bilge, Tanrı’ya benzer. Zira içgörü ile O’nun yanında olmaya çalışır ve böylece İlahi Varlık yolunda olduğu gibi kendisini Saf Akıl ile meşgul eder.
[1] Burada προφῆται sözcüğünü iki anlama gelecek şekilde çevirdik. Esasen προφητεύω sözcüğü “bir tanrının tercümanı olmak, onun sözcülüğünü yapmak” anlamlarına gelen bir fiildir. Söz konusu edimi yapan kişi, Hıristiyanlığın teşekkülünden sonra bizim “peygamber” olarak bildiğimiz kimse şeklinde anlaşılmıştır. Nitekim Eski Yunancanın Hıristiyanlık sonrası kullanımında bu sözcük, peygamber ve peygamberlik şeklinde anlaşılmıştır. Bu yüzden ilgili sözcük, bir yandan haber diğer yandan peygamber olarak çevrilmiştir. Burada düşlerin birer haber ya da elçi olduğu anlamı verilmek istenmiştir.
[2] İzlenen, seyredilen şeyler anlamındaki θεάματα sözcüğü bakma, izleme, seyretme anlamlarına gelen θεά sözcüğünden gelir. İlgili sözcüğü “görüntü” olarak tercüme ettik.
[3] τῷ γνωστικῷ τῆς δυνάμεως ifadesindeki γνῶσις, datif; δύναμις ise genitif haldedir. Şu takdirde γνῶσιςin δύναμιςe ait olduğunu imleyen “kuvvetin bilgisi” ibaresi daha doğru kabul edilebilir. Öte yandan Synesios’un anlatımı daha ziyade bilme gücüne işaret etmek gayesine matuf kabul edildiği için ilgili ibare, “bilme yetisi” olarak tercüme edildi.